نوع مقاله : مقاله پژوهشی
نویسندگان
1
دکتری باستان‌شناسی، پژوهشگر بنیاد ایران‌شناسی شعبه همدان و اداره کل میراث‌فرهنگی، صنایع‌دستی و گردشگری استان همدان، همدان، ایران
2
استادیار گروه باستان‌شناسی، دانشکدۀ میراث‌فرهنگی، صنایع‌دستی و گردشگری، دانشگاه مازندران، بابلسر، ایران.
3
دکترای باستان‌شناسی، گروه باستان‌شناسی، دانشکدۀ حفاظت و مرمت، دانشگاه هنر اصفهان، اصفهان، ایران .
10.22080/jiar.2027.6848
چکیده
محلۀ دوخواهران در شهرستان نهاوند (استان همدان)، نام خود را از بنایی موسوم به «امامزادۀ دوخواهران» گرفته است. کشف اتفاقی یک کتیبه به خط و زبان یونانی در سال ۱۳۲۲ه.ش. در نزدیکی این امامزاده، گمانه‌ای را دربارۀ پیوند این مکان با معبد «لائودیسه» (خواهر ملکۀ آنتیوخوس سوم) در دورۀ سلوکی پدید آورد. باوجود چندین فصل کاوش باستان‌شناختی در جستجوی این محوطه، هریک از پژوهش‌های پیشین صرفاً به ابعاد جزئیِ آثار سلوکی و معبد پرداخته‌اند و مسئلۀ این پژوهش، یعنی «نسبت معنایی میان امامزادۀ دوخواهران و معبد خواهر ملکه لائودیسه» هم‌چنان بی‌پاسخ مانده است. پژوهش حاضر درپی پاسخ به این پرسش اساسی است که، پژوهش حاضر درپی پاسخ به این پرسش اساسی است که، بین بنا و ماهیت امامزاده دوخواهران و معبد لائودیسه ارتباطی وجود دارد؟ امامزادۀ دوخواهران دارای ریشۀ تاریخی و نسبی به ائمه معصومین است یا برساختی متأخر از دوران اسلامی در بستر باورهای عامیانه است؟ این پژوهش به روش تاریخی-تحلیلی و با رویکردی جامع‌نگر به تمامی یافته‌های باستان‌شناختی (شامل گمانه‌زنی‌های پیرامون امامزاده، سفال‌ها، بقایای معماری) و داده‌های کتیبه‌ای (متن کتیبۀ یونانی نهاوند) انجام شده است. داده‌ها با استفاده از مقایسۀ تطبیقیِ گاه‌نگاریِ نسبی و هم‌چنین تحلیل محتوای کتیبه، مورد بررسی قرار گرفته‌اند. بررسی‌های باستان‌شناختی نشان می‌دهد که بنای فعلی امامزاده، قدمتی فراتر از قرن هشتم هجری‌قمری ندارد و هیچ‌گونه تداومِ کارکردی یا ساختاری میان این بنا و دورۀ سلوکی مشاهده نمی‌شود. هم‌چنین، تحلیل محتواییِ کتیبۀ یونانی نهاوند آشکار می‌سازد که عنوان «خواهر لائودیسه» در این کتیبه، به‌معنای وجود دو خواهر نیست؛ بلکه این لقبی تشریفاتی است که آنتیوخوس سوم به همسر خود (ملکه لائودیسه) پس از احراز مقام «کاهن بزرگ» اعطا کرده است. نام «دوخواهران» در محلۀ نهاوند، ریشه در انتسابی به‌همین لقبِ «خواهر لائودیسه» دارد و هیچ ارتباطی با وجود دو خواهرِ واقعی (انسانی یا امامزاده) ندارد؛ هم‌چنین، نسبت دادن این مکان به «دوخواهر امام رضا(ع)» در دوران اسلامی، فاقد هرگونه پشتوانۀ تاریخی، کتیبه‌ای (نسب‌شناسی و شجرنامه‌ای منتسب به ائمه معصومین) یا باستان‌شناختی بوده و برساختی از قرون میانی و متأخر اسلامی است که در بستر باورهای عامیانه شکل‌گرفته است؛ بنابراین، ماهیت اصلی این مکان به دورۀ سلوکی و معبد لائودیسه بازمی‌گردد و امامزادۀ موجود، کاربردی کاملاً متفاوت و از پایه‌‌های مستحکم و متقنی برخوردار نبوده است.
کلیدواژه‌ها
عنوان مقاله [English]
From the Laodicea Temple to the Do-Khaharan Imamzadeh: An Analysis of the Transformation of the Nature of a Sacred Place in Nahavand Based on Archaeological Excavations (6th Season)
نویسندگان [English]
-
Mohsen Janjan
1
-
Khalil-Ollah Beik-Mohammad
2
-
Nasrin Beik-Mohammadi
3
1
PhD in Archaeology, Researcher at the Iranology Foundation, Hamadan Branch, and the General Directorate of Cultural Heritage, Handicrafts and Tourism of Hamadan Province, Hamadan, Iran
2
Assistant Professor, Department of Archaeology, Faculty of Cultural Heritage, Handicrafts and Tourism, University of Mazandaran, Babolsar, Iran.
3
Ph.D. in Archeology, Department of Archeology, Faculty of Conservation and Restoration, Isfahan University of Arts, Isfahan, Iran.
چکیده [English]
The Do Khaharan Quarter in Nahavand County (Hamadan Province) takes its name from a structure known as the “Do-Khaharan Imamzadeh”. The accidental discovery of a Greek inscription in 1943 (1322 SH) near this Imamzadeh raised the hypothesis of a connection between the site and the “Laodicea Temple” (the sister of Queen Laodice, wife of Antiochus III) of the Seleucid period. Despite several seasons of archaeological excavation, previous studies have addressed only partial aspects of the Seleucid remains and the temple, leaving the central question unanswered: the semantic relationship between the Do Khaharan Imamzadeh and the temple of Queen Laodicea's sister. The present study seeks to answer whether any connection exists between the structure and nature of the Do Khaharan Imamzadeh and the Laodicea Temple, and whether the Imamzadeh has a historical and genealogical root traceable to the Infallible Imams or is a later construct of the Islamic era shaped within popular beliefs. This research employs a historical-analytical method with a holistic approach to all archaeological findings (soundings around the Imamzadeh, pottery, and architectural remains) and epigraphic data (the text of the Nahavand Greek inscription), examined through comparative analysis of relative chronology and content analysis of the inscription. Archaeological investigations show that the current structure of the Imamzadeh does not date earlier than the 8th century AH, and no functional or structural continuity is observable between it and the Seleucid period. Furthermore, content analysis of the Nahavand Greek inscription reveals that the title “sister of Laodicea” does not imply the existence of two sisters; rather, it is an honorific title that Antiochus III bestowed upon his wife (Queen Laodicea) after she assumed the position of “Great Priestess”. The name “Do Khaharan” (Two Sisters) derives from an attribution to this very title and has no connection to two actual sisters. Moreover, attributing this site to the “two sisters of Imam Reza (AS)” in the Islamic era lacks any historical, epigraphic (genealogical or Shajarnameh), or archaeological support, and is a construct of the middle and late Islamic centuries shaped within popular beliefs. Therefore, the original nature of this site dates back to the Seleucid period and the Laodicea Temple, and the existing Imamzadeh has a completely different function and does not rest upon solid foundations.
کلیدواژه‌ها [English]
-
Nahavand
-
Do-Khaharan Quarter
-
Imamzadeh
-
Inscription
-
Laodicea
-
Archaeological Finds
)